SCHIEDAM– Op het Land van Belofte in Schiedam is het dringen geblazen, want tijdens de Brandersfeesten trekt de klassieke poppenkast zoveel bekijks dat kinderen en ouders rijen dik staan en zitten om niets te missen van het avontuur met Jan Klaassen, Katrijn en de boze heks. Het gelach, gejoel en gejuich galmt over het plein, terwijl vaders en moeders voor minstens een half uur vergeten op hun telefoons te kijken. Het kan nog, anno 2025.
De poppenkast blijkt een van de grootste publiekstrekkers van het feest. Vooral jonge kinderen zitten ademloos te kijken hoe Jan Klaassen de strijd aangaat met de boze heks. Bij het laatste tafereel, waarin het kwaad wordt verslagen, gaat een luid applaus op. Ondanks de overvloed aan digitale vermaakmiddelen is een eeuwenoude traditie nog altijd wat kinderen en grote mensen kan betoveren.
De Brandersfeesten staan bekend als hét jaarlijkse evenement waarin Schiedam zijn rijke historie en cultuur viert. Door een flink deel van de historische binnenstad zijn op verschillende pleinen en in straten kraampjes, muziekoptredens en kinderactiviteiten te vinden. De keuze voor een klassieke poppenkast sluit daar perfect bij aan, omdat het zowel nostalgie oproept bij volwassenen als vermaak biedt voor de kleintjes.
Het poppenspel heeft diepe wortels in de Nederlandse cultuur. Al sinds de 17e eeuw zijn Jan Klaassen en zijn vrouw Katrijn bekende figuren. In de begintijd waren de voorstellingen vooral bedoeld voor volwassenen, met scherpe grappen en maatschappijkritiek. In de 19e eeuw veranderde dit en werd de poppenkast steeds meer een kinderattractie. De boze heks deed toen haar intrede, geïnspireerd door sprookjesverhalen die destijds populair waren.
Het ontstaan van de poppenkast gaat duizenden jaren terug. Al in het oude Egypte werden poppen gebruikt in vertellingen. In Europa werd poppenspel populair tijdens religieuze feesten in de middeleeuwen, zoals Kerst- en Paasverhalen. Het was een manier om bij analfabeten Bijbelverhalen uit te beelden.
In Nederland kreeg de poppenkast een eigen karakter met de introductie van Jan Klaassen in de 17e eeuw. Jan Klaassen, een brutale Amsterdammer, vertegenwoordigde het gewone volk en verzette zich tegen autoriteit. Hij werd vaak afgebeeld als een soort ‘antiheld’, die maatschappelijke spanningen belachelijk maakte. Zijn vrouw Katrijn, vanaf het begin aanwezig als echtgenote van Jan, vertegenwoordigde het huiselijke leven en klaagde vaak dat Jan geen werk had of teveel dronk. Hun dialogen waren volks en soms grof, wat het publiek erg amuseerde.
In de 19e eeuw veranderde de poppenkast sterk door de burgerlijke opvoedingsidealen. Men begon poppenkastvoorstellingen steeds meer op kinderen te richten, vooral in de stedelijke middenklasse. Jan Klaassen bleef ondeugend en slim, maar zijn gedrag werd minder grof. Hij kreeg de rol van beschermende figuur, die uiteindelijk altijd het goede deed. Tegenstanders werden duidelijker neergezet als ‘de slechterik’. Katrijn werd minder kibbelerig en meer verantwoordelijk, soms bijna moederlijk. Haar rol veranderde van ‘klagende echtgenote’ naar iemand die het goede voorbeeld gaf, passend bij het idee dat vrouwen een opvoedende rol moesten vervullen.
In de 20e eeuw bleef de poppenkast een geliefde vorm van kinderentertainment. De klassieke driehoek van Jan Klaassen, Katrijn en de boze heks bleef bestaan, maar de inhoud werd vriendelijker en minder gewelddadig, passend bij veranderende pedagogische inzichten. De heks werd vaak komisch kwaad in plaats van echt eng. Jan Klaassen werd meer een ondeugende vriend van kinderen dan een volksheld tegen de autoriteiten. Katrijn bleef grotendeels hetzelfde: verstandig, zorgzaam en een beetje streng.
Vandaag de dag wordt deze klassieke driehoek vooral gebruikt om traditie en nostalgie levend te houden, bijvoorbeeld op kinderfeestjes, in musea en bij culturele evenementen. Wie dit weekend nog een voorstelling wil zien, kan vanmiddag of zondagmiddag terecht op het Land van Belofte. De toegang is gratis. Het programma van de Brandersfeesten loopt door tot in de avond met optredens, marktkramen en activiteiten voor jong en oud.
